„Znaczącą część naszej konferencji postanowiliśmy przeznaczyć na panele dotyczące sytuacji pracowników hospicjów, dlatego że osoby, które zawodowo zajmują się pomaganiem, opiekowaniem się – lekarze, pielęgniarki, fizjoterapeuci, psychologowie – często zapominają o sobie, gubią siebie”.
W klasycznym ujęciu psychologicznym wypalenie zawodowe opisuje się jako zjawisko składające się z trzech powiązanych ze sobą elementów: wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz utraty poczucia sensu i skuteczności. W praktyce opieki paliatywnej oznacza to stopniowe opróżnianie zasobów emocjonalnych, narastający dystans wobec pacjentów oraz wewnętrzne przekonanie, że mimo ogromnego wysiłku nie da się już zrobić nic więcej. To nie jest brak empatii, lecz mechanizm obronny psychiki, która próbuje chronić się przed przeciążeniem.
„To są osoby narażone na wysoki stres, na trudne sytuacje i jako zespoły interdyscyplinarne wymagają szczególnej troski, szczególnego zaopiekowania i szczególnego wsparcia”.
Psychiatria i psychologia kliniczna od lat opisują, że przewlekły stres emocjonalny, charakterystyczny dla zawodów pomocowych, prowadzi do zmian w funkcjonowaniu organizmu. Układ nerwowy pozostaje w stanie ciągłej gotowości, co skutkuje zaburzeniami snu, problemami z koncentracją, drażliwością i somatyzacją napięcia. Ciało zaczyna reagować tak, jakby zagrożenie było stałe i nieprzerwane. W takim stanie zdolność do regeneracji znacząco się obniża, a granica pomiędzy zaangażowaniem a wyniszczeniem zaciera się.
„Jesteśmy narzędziami swojej pracy. Kiedy przekraczamy próg domu pacjenta, każdy idzie tam z tym, co ma – z wiedzą swoją, z doświadczeniem, z relacjami, które zbudował z tymi osobami, ze swoją gotowością do pomocy. Jesteśmy swoimi narzędziami pracy”.
To porównanie znajduje silne oparcie w psychologii pracy i teorii zasobów osobistych, zgodnie z którą człowiek wykonujący zawód oparty na relacji czerpie z własnych zasobów emocjonalnych, poznawczych i fizycznych. Jeśli zasoby te nie są odnawiane, dochodzi do ich stopniowego wyczerpania. W opiece paliatywnej, gdzie kontakt z cierpieniem i śmiercią jest codziennością, tempo tego procesu jest szczególnie szybkie.
„Każde narzędzie wymaga pielęgnacji i konserwacji, żeby służyło jak najdłużej, żeby się zaraz nie rozsypało i nie było bezużyteczne. I tak samo jest z nami”.
Psychologia systemowa zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt wypalenia: jego wpływ na otoczenie. Wypalenie nie zatrzymuje się na jednostce. Przenosi się na relacje zespołowe, obniża jakość komunikacji, zwiększa liczbę konfliktów i prowadzi do emocjonalnego wycofania. W domu dotyka rodzin, które zaczynają żyć z osobą chronicznie zmęczoną, drażliwą i pozbawioną energii. W pracy odbija się na pacjentach, którzy – nawet jeśli nie potrafią tego nazwać – wyczuwają dystans, napięcie i brak dostępności emocjonalnej.
„Wypalenie zawodowe jest zjawiskiem niezwykle destrukcyjnym, zarówno dla osoby, której dotyczy, jak również dla jej najbliższego otoczenia, i w życiu prywatnym, i w życiu zawodowym. Dotyka i medyków, i rodzin, z którymi się spotykają i rani wszystkich”.
Współczesna psychologia i psychiatria są w tej kwestii jednoznaczne: wypalenie zawodowe nie jest problemem indywidualnym, lecz organizacyjnym i systemowym. Tam, gdzie brakuje wsparcia, superwizji i przestrzeni na rozmowę, ryzyko jego rozwoju znacząco wzrasta. Nie chodzi o „odporność psychiczną”, lecz o warunki, w jakich ta odporność ma funkcjonować.
„Zapobieganie temu jest tak naprawdę w interesie nas wszystkich – nas jako pacjentów obecnych bądź przyszłych oraz medyków, którym wypalenie odbiera radość z pracy, która jest przecież piękną pracą”.
W tym kontekście szczególną rolę odgrywają liderzy i osoby zarządzające zespołami. Psychologia organizacji jasno pokazuje, że kultura pracy, przyzwolenie na rozmowę o emocjach i dostęp do realnego wsparcia mają bezpośredni wpływ na dobrostan pracowników.
„Każdy zespół, ale też osoby zarządzające zespołami, mają w tym zakresie pewną swobodę i wolność decydowania. Mogą nadawać temu realny kształt, troszczyć się o swoje zespoły”.
Ostatecznie opieka nad pacjentem w stanie terminalnym wymaga czegoś więcej niż kompetencji medycznych. Wymaga obecności, empatii i gotowości do bycia z drugim człowiekiem w jego najbardziej kruchym momencie. Psychologia jasno wskazuje, że taka obecność jest możliwa tylko wtedy, gdy osoby niosące pomoc same nie funkcjonują na granicy wyczerpania.
„Jeśli nasza praca polega na opiekowaniu się tymi najsłabszymi, tymi, którzy sami o siebie głośno nie mogą zawalczyć, tymi najdelikatniejszymi, najbardziej kruchymi, to jest to możliwe tylko wtedy, kiedy zespół profesjonalistów, który to robi, również jest zaopiekowany. Bo wtedy mamy jeszcze co dawać” - podsumowała Anna Gil-Gumowska